Bloque 3 — Monarquía Hispánica (séculos XVI–XVII)

Conversos

Conversos: denominación aplicable aos xudeus e aos musulmáns que se converten ao cristianismo obrigados polos Reis Católicos: en 1492, os xudeus e, a partir de 1502, os musulmáns (denominados mouriscos). Xente de ambos colectivos seguiu practicando os seus cultos en segredo, aínda que foran ameazados coa expulsión e coa persecución da Inquisición.

Gran Armada

Gran Armada: tamén coñecida como Armada Invencible, foi enviada en 1588 polo monarca Felipe II coa intención de destronar á raíña Isabel I de Inglaterra, protectora dos corsarios e dos protestantes europeos. A superioridade das técnicas navais inglesas e as dificultades de coordinación determinaron que a expedición fracasase estrepitosamente, aínda que Felipe II empregou como excusa as duras condicións climatolóxicas.

Mourisco

Mourisco: todo aquel musulmán que se viu obrigado a converterse ao cristianismo a partir de 1502 polos Reis Católicos. Moitos mouriscos seguiron practicando o seu culto e ritos tradicionais en segredo, tendo en conta a orde de expulsión que pesaba sobre aqueles que non practicaban o catolicismo. Finalmente, en 1609, Felipe III decretou a expulsión deste colectivo (en torno a 300 000 persoas), producindo unha fonda crise demográfica e económica perceptible, fundamentalmente, na Coroa de Aragón.

Terzos

Terzos: tropas de infantería da Monarquía Hispánica dos Austrias, formadas por arcabuceiros, piqueiros e espadachíns. Creáronse baixo Carlos I e xa foron perfiladas polos Reis Católicos; podemos considerar estas formacións como os primeiros exércitos profesionais á marxe dos exércitos señoriais. Teveron (tiveron) un papel moi relevante nos campos de batalla durante o século XVI. Destacan os terzos dos Países Baixos («os terzos de Flandes»).

Unión de Armas

Unión de Armas: proxecto impulsado polo valido do rei Felipe IV, o Conde-Duque de Olivares, no primeiro terzo do século XVII, co fin de repartir equitativamente entre as coroas da Monarquía Hispánica o recrutamento de tropas e a recadación de tributos para facer fronte ás continuas campañas bélicas. Ata ese momento, a Coroa de Castela sostenía todo o peso fiscal e militar. O rexeitamento a esta proposta explica en boa parte as revoltas que se produciron na Coroa de Aragón e en Portugal en 1640.

Valido

Valido: figura dotada de amplos poderes políticos polo monarca, que delega neles asuntos de goberno. Os validos máis relevantes da Monarquía Hispánica foron o duque de Lerma, valido de Felipe III, e o Conde-Duque de Olivares, valido de Felipe IV. Os monarcas adicábanse a labores de representación na Corte. Non é un fenómeno estritamente español; véxase o caso do cardeal Richelieu en Francia.

Xunta do Reino de Galicia

Xunta do Reino de Galicia: creada no século XV, foi a representación política do denominado Reino de Galicia. A Xunta estaba formada por un conxunto de deputados que representaban as sete provincias galegas, e reuníase para debater asuntos relacionados fundamentalmente cos tributos e as levas exixidas polo rei de turno. Na práctica, esta institución non tiña capacidade decisoria efectiva.

Bloque 4 — Borbóns, Antigo Réxime e Ilustración

Antigo Réxime

Antigo Réxime: sistema social, político e económico que en España se consolida no século XVIII co reinado de Felipe V de Borbón, baseado na existencia dunha monarquía absoluta, unha sociedade estamental e unha economía agraria ligada a estruturas feudais.

Catastro de Ensenada

Catastro de Ensenada: estudo documental encargado por Fernando VI e realizado polo Marqués de Ensenada co obxectivo de detallar o número de habitantes da Coroa de Castela, así como as súas rendas de bens raíces, mobles e salarios, para optimizar a recadación de impostos directos da chamada Contribución única.

Decretos de Nova Planta

Decretos de Nova Planta: decretos impostos por Felipe V de Borbón tras a súa vitoria na Guerra de Sucesión (1700–1714) que consistían na abolición dos privilexios forais da Coroa de Aragón e, por tanto, das estruturas políticas que a conformaban, impoñendo as institucións e as leis de Castela. Supoñen o inicio do absolutismo borbónico en España.

Despotismo ilustrado

Despotismo ilustrado: forma de goberno propia das monarquías absolutas da segunda metade do século XVIII que implica a adopción dalgúns principios ilustrados, pero mantendo os trazos esenciais do Antigo Réxime. Os monarcas seguen concentrando todo o poder, pero promoven reformas de carácter ilustrado co obxectivo de mellorar economicamente e educativamente os seus reinos. En España destaca Carlos III pola súa política de promoción cultural e científica.

Motín de Esquilache

Motín de Esquilache: levantamento contra o ministro Marqués de Esquilache do rei Carlos III en 1766, motivado pola imposición dun bando sobre capas e sombreiros que modificaba costumas de vestimenta. A causa subxacente foi o progresivo incremento do prezo do pan e a depauperización das clases populares.

Paz de Utrecht

Paz de Utrecht: serie de tratados asinados entre 1713 e 1714 polas potencias enfrontadas na Guerra de Sucesión española (1700–1714) polos que Felipe V de Borbón consolidou o seu trono en España renunciando á unión da coroa española coa francesa, e Carlos de Habsburgo renunciou aos seus dereitos sucesorios sobre España. Reino Unido conseguiu vantaxosos acordos comerciais coas colonias americanas, así como a cedencia de Xibraltar e Menorca.

Regalismo borbónico

Regalismo borbónico: conxunto de teorías xurídicas que defendían os dereitos dos monarcas no ámbito do Estado por enriba das prerrogativas papais. Estaban encamiñadas ao fortalecemento do poder real e, como principal conflito, levaron, por exemplo, a Carlos III á expulsión dos xesuítas por considerar que debían obediencia ao Papa en primeira instancia.

Bloque 5–8 — Século XIX: crise, revolucións e Restauración

Afrancesados

Afrancesados: minoría ilustrada e liberal que apoiou a Xosé I Bonaparte no contexto da Guerra de Independencia (1808–1814), xa que consideraban que o reformismo napoleónico autoritario e liberal era a vía máis indicada para modernizar España. O termo ten connotacións pexorativas.

Abdicacións de Baiona

Abdicacións de Baiona: denominación das sucesivas renuncias á coroa de España: primeiro Fernando VII esta renunciou en favor de Carlos IV e este, baixo presión, abdicou en favor de Napoleón Bonaparte, que entregou a coroa ao seu irmán Xosé I Bonaparte o 5 de maio de 1808. Supoñen o inicio da dinastía Bonaparte en España e foron una das causas da Guerra de Independencia.

Caciquismo

Caciquismo: denominación do sistema de relacións sociais e políticas, principalmente no ámbito rural, que controlaba o fraude electoral sobre o que descansaba o sistema da quenda durante a Restauración borbónica. Baseábase na influencia do cacique sobre os veciños, derivada do seu poder patrimonial.

Cantonalismo

Cantonalismo: ideoloxía política do século XIX, influenciada principalmente polo federalismo e por correntes anarquistas, que aspiraba a dividir o Estado nunha constelación de cidades federadas case independentes denominadas cantóns. Tivo o seu punto álxido durante a Primera República co federalismo intransixente ou cantonalista, que levou a insurreccións especialmente no Sur e no Levante tras a vitoria dos federais gradualistas de Pi i Margall. A súa insurrección contribuíu á inestabilidade que culminou coa restauración do réxime anterior.

Desamortización

Desamortización: proceso de expropiación por parte do Estado e posterior poxa pública das terras amortizadas das chamadas «mans mortas» pertencentes ao clero ou dos bens comunais dos concellos. É propio dos gobernos liberais progresistas; destacan as desamortizacións de Mendizábal (1836) e Madoz (1855) polo importante volume de terras expropiadas.

Encasillado

Encasillado: tamén coñecido como encadramento, era o proceso durante os sistemas da quenda polo cal o ministro de Gobernación colocaba nas cadriñas correspondentes a cada distrito electoral os nomes dos candidatos do partido conservador ou liberal que o goberno permitía que saísen elixidos, co obxectivo de que a quenda electoral se cumprise.

Estatuto Real

Estatuto Real: carta outorgada promulgada pola raíña rexente María Cristina de Borbón no nome da súa filla Isabel II en 1834 como concesión aos liberais moderados por apoiala no contexto da Primeiro Guerra Carlista. Supoñía a implantación dun réxime a medio camiño entre o liberalismo doutrinario e o absolutismo, que non satisfece a ningún dos sectores liberais.

Ludismo

Ludismo: movemento atribuído ao obreiro téxtil Ned Ludd que, no contexto da Revolución Industrial e da implantación dos teares e das máquinas de fiar mecánicas, consistía na destrución destas máquinas co obxectivo de protestar contra a perda de emprego e a precarización salarial derivadas da industrialización.

Manifesto dos Persas

Manifesto dos Persas: manifesto asinado por 69 deputados en Madrid en 1814 polo que se instaba a Fernando VII a derrogar a obra lexislativa das Cortes de Cádiz e a restaurar o Antigo Réxime á súa chegada a España trala liberación de Valençay. Supón o inicio do Sexenio Absolutista. [fragmento inintelixíbel no orixinal eliminado e sinalado para conservar contido]

Manifesto de Sandhurst

Manifesto de Sandhurst: documento elaborado por Antonio Cánovas del Castillo e asinado por Alfonso XII en 1874 que estableceu as bases da Restauración borbónica coa implantación dunha monarquía liberal-conservadora como alternativa á ditadura de Serrano tras o golpe de Pavía e a crise da I República. Tras o pronunciamento en Sagunto por Martínez Campos imporase finalmente o novo réxime. [fragmento inintelixíbel no orixinal sinalado]

Pragmática sanción de 1830

Pragmática sanción de 1830: derogación parcial da Lei Sálica por parte de Fernando VII que permitía a sucesión feminina en liña hereditaria descendente en ausencia de varón. A súa promulgación provocou os conflitos carlistas, pois abriu a vía á sucesión de Isabel II.

Pronunciamiento

Pronunciamiento: forma de rebelión militar característica da España do século XIX na que un grupo de militares se posicionaba publicamente en contra do goberno e a favor dunha determinada acción política. Destacan os pronunciamentos de Riego, O’Donnell ou Serrano, entre outros.

Pucherazo

Pucherazo: método empregado principalmente durante o sistema de quenda da Restauración borbónica para manipular os resultados electorais; consistía na extracción de papeletas das urnas electorais e na súa substitución por outras, ás veces gardadas en pucheros, de aí a súa denominación.

Regeneracionismo

Regeneracionismo: corrente intelectual, literaria e política xurdida a finais do século XIX que denunciaba o atraso e a corrupción da España da Restauración. Pretendía unha renovación das estruturas sociais, políticas e económicas a través do seu lema «Escola e despensa» (en castelán «Escuela y despensa»), que sintetiza a idea de que a sociedade debe ter as necesidades básicas cubertas e estar alfabetizada para poder aspirar a unha democracia madura. Destaca o aragonés Joaquín Costa.

Sistema de quenda

Sistema de quenda: sistema político da Restauración borbónica baseado na alternancia de dous partidos, o conservador e o liberal, dirixidos inicialmente por Cánovas e por Sagasta respectivamente, que aglutinaban as anteriores formacións políticas co obxectivo de que a oligarquía española monopolizase o poder político. Descansaba no fraude electoral e no sistema caciquil.

Sufraxio censatario e universal

Sufraxio censatario e universal: sistemas de expresión da soberanía nacional e popular respectivamente; o primeiro é típico das correntes liberais doutrinarias e o segundo das correntes liberais democráticas. O censatario implica a votación só dunha poboación cun determinado nivel de renda e está ligado á oligarquía, mentres que o universal abrangue a totalidade dos cidadáns (en España as mulleres obtiveron o voto nas constitucións do século XX, recoñecéndose a súa participación efectiva na II República nos anos 30).

Tratado de Valençay

Tratado de Valençay: tratado asinado en 1813 no que Napoleón recoñeceu a Fernando VII como rei de España, poñendo fin á guerra de independencia e facilitando o seu regreso en 1814. Non foi recoñecido polas Cortes de Cádiz, que serían abolidas polo propio monarca ao restaurar o Antigo Réxime.