A Revolución Rusa e a Crise do Capitalismo: Do Tsarismo ao Crack de 1929

Un antecedente: A Revolución de 1905

Causas da crise

En 1905, Rusia foi derrotada na guerra ruso-xaponesa e o tsar tivo que firmar unha paz desfavorable cos xaponeses. Isto desencadeou as revoltas de 1905 debido aos seguintes factores:

Descubriuse que era un sistema absolutista incapaz de enfrontarse aos retos da guerra moderna.
Os privilexiados premían para manter a guerra.
Xurdiron grupos como a burguesía urbana que pedían reformas políticas, a creación dunha Duma e a legalización dos partidos políticos.
Houbo un forte conflito social, xa que aumentaron as protestas campesiñas e os conflitos dos traballadores urbanos.
Aumentaron as protestas das distintas nacionalidades para lograr o recoñecemento dos seus dereitos.
Unha profunda crise económica que provocaba unha deterioración das condicións de vida.

Ante esta situación, impuxéronse as posturas autoritarias do tsarismo, que entendeu as protestas como un desafío.

O inicio da revolución: O Domingo Sanguento

O 22 de xaneiro de 1905, unha multitude de campesiños dirixiuse ao Palacio de Inverno de San Petersburgo, residencia do tsar, coa intención de protestar pola suba no prezo do pan. A represión foi moi dura e faleceron decenas de manifestantes; este suceso é coñecido como o Domingo Sanguento. As protestas estendéronse por todo o imperio, nun clima de descontento xeneralizado que preparou a Revolución de 1905.

A Revolución de 1905

Durante 1905 aumentaron as protestas en diferentes ámbitos:

Os partidos políticos clandestinos desenvolveron unha oposición contra a guerra. En xuño de 1905, a tripulación do acoirazado Potemkin amotínouse.
A protesta estendeuse aos centros industriais en forma de organización comunitaria: os soviets. Tratábase de consellos de traballadores con capacidade de decisión e organización.
Os campesiños esixiron a fin dos abusos dos terratenentes.

A revolución de 1905 foi liderada polo Sóviet de San Petersburgo, no que destacou o socialista León Trotsky. O tsar rematou por aceptar as propostas e promulgou un decreto imperial denominado Manifesto de Outubro, no que se concedían algunhas das demandas dos revolucionarios:

Recoñecéronse as liberdades civís básicas.
Concedéuselle representatividade á Duma con poderes lexislativos.
Os seus representantes serían elixidos mediante sufraxio universal.

Porén, as reformas foron moi limitadas e o poder absoluto do tsar diminuíu pouco. Fracasou a reforma agraria e axiña retornou a represión política.

A Revolución de 1917

A Revolución de Febreiro: A caída do tsarismo

O ensaio revolucionario de 1905 resultou decisivo para a formación das forzas políticas claves na Revolución de 1917. Os bolxeviques souberon encabezar a sublevación mentres a Primeira Guerra Mundial debilitaba ao tsar. As folgas e protestas de 1917 caracterizáronse por:

A finais de mes, en Petrogrado, a situación escapaba do control do tsar. A folga xeral convocada polos obreiros rematou sendo apoiada polos soldados.
Estendéronse os soviets obreiros, aos que se uniron as asembleas de soldados.
A disolución da Duma por Nicolao II empurrou tamén aos Kadetes a opoñerse ao tsar, que quedou case sen apoios.
Estableceuse un goberno provisional presidido polo príncipe Lvov.
Ante a presión do Sóviet de Petrogrado e do Goberno provisional, e tamén ante a perda do control do exército, o tsar Nicolao II abdicou o 2 de marzo de 1917.
O Sóviet e a Duma acordaron formar un Goberno provisional. Kerensky foi nomeado ministro de Xustiza.

De marzo a outubro: O Goberno provisional

Entre marzo e outubro houbo en Rusia dous poderes paralelos: o do Goberno provisional e o dos sóviets. Os bolxeviques opoñíanse a colaborar co Goberno. O Goberno provisional intentou unha serie de reformas moderadas:

Declarou unha amnistía.
Recoñeceu as liberdades civís e disolveu a policía tsarista (Okhrana).
Prometeu entregar terras dos terratenentes aos campesiños.
Preparou a elección por sufraxio universal dunha Asemblea Constituínte como paso para unha república parlamentaria.
Recoñeceu o dereito á independencia de Finlandia e Polonia.

A ditadura stalinista

A etapa de Stalin caracterízase por:

Culto á personalidade do líder.
Represión e eliminación de toda oposición.

En 1936, adaptouse unha Constitución que legalizaba a ditadura. Recoñecía a formación da URSS e o sufraxio universal, pero soamente os membros do PCUS podían ser candidatos; nunca se celebraron unhas eleccións libres. Os membros do Partido Comunista foron creando unha burocracia privilexiada, a nomenklatura.

En 1934, Stalin crea unha policía política, a NKVD (Comité do Pobo para Asuntos Internos), que foi o instrumento executor da represión. Aplicáronse campañas de encarceramento e asasinato aos opositores políticos chamadas purgas. Moitos opositores foron enviados aos campos de traballos forzados coñecidos como Gulags.

A NEP e o nacemento da URSS

Para saír da crise, presentouse no X Congreso do Partido Comunista (marzo de 1921) a Nova Política Económica (NEP), que se mantivo ata 1928. A NEP era unha solución transitoria para a crise económica. Formulaba un sistema mixto que permitía o mercado libre pero mantiña os sectores clave da economía en mans do Estado:

A economía afastouse dos mecanismos de control de produción usados durante a guerra.
Detivéronse as nacionalizacións das terras e as colectivizacións.
As entregas forzosas de gran foron substituídas por un imposto en especie.
O Estado seguía controlando os sectores estratéxicos e era o principal produtor e consumidor da economía do país.
Restableceuse a economía monetaria e cuñouse un novo rublo.

Nun principio os resultados foron positivos, pero a NEP deu lugar á aparición dun campesiñado próspero, os kulaks, e ao enriquecemento de comerciantes e empresarios. Entre 1921 e 1922 endurecéronse as políticas:

Prohibíronse as correntes internas no Partido Comunista.
As revoltas foron esmagadas polo exército.
Houbo unha forte represión contra toda a oposición política.
Os dereitos civís foron recortados, detivéronse intelectuais críticos e a Igrexa foi perseguida.

En 1922, creouse a Unión de Repúblicas Socialistas Soviéticas (URSS), á que se uniron Ucraína, Bielorrusia, Transcaucasia e Rusia. Entre 1925 e 1940 fóronse agregando novas repúblicas. Tiñan autonomía administrativa en asuntos culturais, educativos ou organización xudicial, mentres que asumían a centralización da política exterior e a planificación económica.

O novo Estado dotouse en 1924 dunha Constitución que garantía unha democracia formal, pero impedía calquera tipo de oposición política, xa que as tarefas do goberno eran monopolizadas polo PCUS. O país estaba ordenado por:

O Congreso dos Sóviets, que designaba os cargos do goberno.
O Sóviet Supremo ou Comité Central, con dúas cámaras: o Consello da Unión e o Congreso das Nacionalidades.
O Presidium ou Consello de Comisarios, dotado de amplos poderes federais.

Glosario de Termos Revolucionarios

Okhrana: policía secreta que exercía a censura e o control político na Rusia tsarista.
Mencheviques: «minoritarios» en ruso. Facción de socialistas moderados que defendían que Rusia debía pasar por unha revolución burguesa antes da socialista.
Bolxeviques: «maioritarios» en ruso. Socialistas radicais liderados por Lenin que buscaban establecer a ditadura do proletariado.
Eseristas: membros do Partido Socialista Revolucionario, defensores do socialismo agrario.
Cadetes: membros do Partido Constitucional Demócrata que pretendían un réxime constitucional.
Kulak: campesiño ruso adinerado con facenda propia.
Sóviet: palabra rusa que significa “asemblea”. Organismos clave formados por traballadores e soldados.
Amnistía: perdón legal dos delitos.
Goberno provisional: goberno de corte liberal formado tras a abdicación do tsar en febreiro de 1917.
Crise de abril: momento no que Lenin expuxo as Teses de abril, pedindo todo o poder para os sóviets.
Garda Vermella: grupos armados de obreiros creados para defender a revolución.
Exército Vermello: exército organizado por Trotski durante a guerra civil rusa.
Rusos brancos: forzas contrarrevolucionarias prozaristas que loitaron contra os bolxeviques.
Komintern: Internacional Comunista creada en 1919 para estender a revolución mundial.
Ditadura do proletariado: período de transición ao comunismo onde o poder é exercido polos traballadores.
Politburó: máximo órgano de dirección do Partido Comunista.
Revolución permanente: teoría de Trotski sobre a necesidade de estender a revolución a outros países.
Socialismo nun só país: teoría de Stalin para consolidar o socialismo na URSS antes da revolución mundial.
NKVD: policía política de Stalin, executora das purgas.
Purga: campaña de eliminación de opositores políticos.
Gulag: sistema de campos de traballos forzados soviéticos.
Nomenklatura: elite burocrática e privilexiada do sistema soviético.
Plan quinquenal: plans económicos de cinco anos deseñados polo Estado.

Os felices anos vinte nos Estados Unidos

EE. UU. foi o país máis beneficiado economicamente pola I Guerra Mundial polas seguintes razóns:

Gran desenvolvemento industrial como consecuencia do aumento de produción.
Foi o maior prestamista aos países europeos, recibindo grandes capitais pola devolución de préstamos.
Abundancia de capitais, o que fixo que o crédito fose barato e abundante.
Aplicación do sistema de produción en cadea e a taylorización, aumentando a produción a baixo custo.

Os mercados destinatarios foron:

Mercados exteriores: anteriormente abastecidos por Europa.
Mercado interior: a poboación accedeu ao consumo masivo grazas á publicidade, ao márketing e á venda a crédito.

Os límites e problemas da expansión económica

Dous procesos anunciaban a proximidade da crise:

SUPERPRODUCIÓN: A produción agraria e industrial superou a capacidade de consumo. Xurdiron os stocks (produtos sen vender), o que provocou a baixada de prezos, desemprego e falta de modernización.
ESPECULACIÓN: Ante a superprodución industrial, a burguesía investiu na bolsa de valores buscando ganancias rápidas a curto prazo, o que inflou artificialmente as cotizacións.

O crack de 1929 e a Gran Depresión

En 1929, o medo estendeuse entre os investidores, que venderon masivamente as súas accións. Entre o 24 de outubro (Xoves Negro) e o 29 de outubro de 1929, a bolsa de Nova York (Wall Street) esborrallouse. As características da Gran Depresión foron:

Os investidores perderon o seu capital e non puideron pagar préstamos.
Destrución do aforro e redución drástica do crédito e o consumo.
Os bancos afundíronse ao retirarse os aforros de golpe.
Crise industrial e enormes taxas de paro.
Miseria extrema no mundo rural polo afundimento de prezos.

A crise estendeuse ao resto do mundo a través do comercio internacional (proteccionismo) e as finanzas (repatriación de capitais), afectando especialmente a Alemaña, Austria e o Reino Unido.

As consecuencias sociais e políticas da crise (Crack do 29)

En 1932 había uns 30 millóns de parados no mundo industrializado. A miseria e o medo á proletarización das clases medias provocaron folgas e un sentimento de inxustiza. O temor ao «perigo vermello» (comunismo) impulsou o xurdimento de grupos de extrema dereita e unha forte represión.

Cambios sociais

Nacemento dos «novos ricos» (burgueses adiñeirados).
Diminución da poboación agrícola e aumento da clase obreira e do sector terciario.
Emancipación da muller tras a Primeira Guerra Mundial.
Visión pesimista da vida entre intelectuais e artistas.

Cambios políticos

Os Estados adoptaron un intervencionismo crecente. En Europa, a crise facilitou o ascenso de partidos autoritarios que propoñían o control estatal da economía.

A aparición dunha cultura de masas

O desenvolvemento dos medios de comunicación permitiu o lecer popular:

A prensa converteuse no «cuarto poder».
A radio viviu a súa idade de ouro.
O cine sonoro consolidouse como o espectáculo máis popular.
Auxe das competicións deportivas de masas.

Glosario de Termos Económicos e Conceptos Clave

Patrón ouro: sistema onde as moedas son cambiables por unha cantidade fixa de ouro.
Política deflacionista: medidas para frear a alza de prezos reducindo o diñeiro en circulación.
Inflación: subida sostida dos prezos que fai que o diñeiro perda valor.
Débeda exterior: débeda dun país con outro.
Balanza comercial: diferenza entre exportacións e importacións.
Recesión: fase de crecemento económico negativo.
Proteccionismo: aranceis elevados para protexer a produción nacional.
Produción en masa: fabricación de grandes cantidades a baixo custo (Fordismo).
Taylorismo: organización científica do traballo baseada na división de tarefas.
Burbulla especulativa: sobrevaloración de accións por riba do seu valor real.
Crack: caída brusca e repentina dos valores bolsistas.
Xoves Negro: 24 de outubro de 1929, inicio do crack de Wall Street.
New Deal: medidas de Roosevelt para relanzar a economía estadounidense en 1933.
Autarquía: política de autosuficiencia económica sen recorrer a importacións.