A crise da Restauración e a Semana Tráxica

A comezos do século XX, o sistema político da Restauración entrou nunha profunda crise. O reinado de Afonso XIII caracterizouse pola inestabilidade política, o desgaste dos partidos dinásticos e o aumento da oposición social e política. O sistema baseado no turnismo entre conservadores e liberais xa non conseguía responder ás novas demandas dunha sociedade cada vez máis industrializada e conflitiva.

Neste contexto destacou a figura de Antonio Maura, líder conservador que intentou impulsar unha “revolución desde arriba”. O seu obxectivo era reformar o sistema sen cambiar as bases da Restauración, evitando así unha revolución popular. Entre as súas medidas estiveron a reforma electoral de 1907, destinada a reducir a fraude, e a Lei de Administración Local. Porén, estas reformas foron insuficientes e non acabaron co caciquismo nin coa corrupción política.

Ao mesmo tempo, España mantivo a súa política colonial en Marrocos tras a Conferencia de Alxeciras de 1906. O interese económico e o desexo de recuperar prestixio internacional despois do desastre de 1898 levaron ao goberno a intensificar a presenza militar no Rif. A resistencia das tribos rifeñas provocou importantes derrotas do exército español, como a do Barranco do Lobo en 1909. Para reforzar o exército mobilizáronse reservistas, moitos deles obreiros casados e con familia, o que xerou un forte malestar popular.

A protesta estalou en Barcelona en xullo de 1909 e deu lugar á Semana Tráxica. A mobilización contra o embarque de tropas transformouse nunha folga xeral impulsada por republicanos, socialistas e anarquistas. A revolta derivou en barricadas, enfrontamentos co exército e unha forte violencia anticlerical, con incendios de edificios relixiosos. A causa principal do anticlericalismo era a identificación da Igrexa coas clases privilexiadas e co sistema político da Restauración.

O goberno respondeu declarando o estado de guerra e aplicando unha dura represión. Centos de persoas foron detidas e varias condenadas á morte. Entre os executados destacou Francisco Ferrer i Guardia, acusado sen probas de inspirar a revolta. A súa execución provocou protestas internacionais e debilitou enormemente o goberno de Maura, que acabou dimitindo.

As consecuencias da Semana Tráxica foron moi importantes. Por unha banda, evidenciouse a incapacidade da Restauración para democratizarse e resolver os conflitos sociais. Por outra, fortalecéronse as forzas da oposición, especialmente republicanos, socialistas e movementos obreiros. Ademais, o conflito mostrou o crecente protagonismo do exército e a importancia do problema colonial marroquí na crise do sistema.

En conclusión, a Semana Tráxica representou un momento clave da crise da Restauración, porque puxo de manifesto as debilidades políticas, sociais e territoriais do réxime e anticipou a súa descomposición definitiva nas décadas seguintes.

A Guerra Civil Española (1936-1939)

A Guerra Civil española comezou en xullo de 1936 tras o golpe de Estado dunha parte do exército contra a República. O fracaso parcial do golpe provocou unha guerra que durou ata 1939.

Bandos enfrontados

• Bando republicano: defendía a legalidade da República. Estaba formado por republicanos, socialistas, comunistas, anarquistas e nacionalistas vascos e cataláns. Contaba co apoio das clases obreiras e populares.
• Bando sublevado ou nacional: estaba dirixido por militares como Francisco Franco, Emilio Mola e José Sanjurjo. Defendían unha España centralista, conservadora e católica. Recibiron apoio da Igrexa, dos grandes propietarios e da dereita.

Participación estranxeira

A guerra tivo unha gran dimensión internacional:

• O bando sublevado recibiu axuda de Alemaña nazi e Italia fascista, que enviaron armas, aviación e tropas. Destacou a Lexión Cóndor alemá, responsable do bombardeo de Guernica.
• A República contou coa axuda da Unión Soviética e das Brigadas Internacionais, formadas por voluntarios estranxeiros antifascistas.
• As democracias europeas como Francia e Reino Unido mantiveron oficialmente unha política de non intervención, o que prexudicou á República.

A guerra rematou en 1939 coa vitoria franquista e o inicio da ditadura de Franco, que duraría ata 1975. A comezos do século XX, España vivía unha situación de grande inestabilidade política e social. O sistema da Restauración, baseado no turno pacífico entre conservadores e liberais, estaba cada vez máis desprestixiado pola corrupción electoral, o caciquismo e a incapacidade para resolver os problemas do país. A crise económica, os conflitos sociais, o aumento do movemento obreiro e os nacionalismos periféricos agravaron a situación. Ademais, o desastre colonial de 1898 provocara unha fonda crise moral e política. Neste contexto de debilidade institucional, sucedéronse a ditadura de Primo de Rivera, a Segunda República e finalmente a Guerra Civil española.

O Manifesto de Primo de Rivera (1923)

Nos encontramos ante un texto histórico de carácter político: o manifesto publicado por Miguel Primo de Rivera o 13 de setembro de 1923, día do golpe de Estado que deu inicio á súa ditadura. O documento está dirixido “ao país e ao exército”, o que mostra desde o comezo a intención de buscar tanto o apoio popular como o respaldo militar. A súa finalidade principal é xustificar a ruptura do sistema constitucional da Restauración e lexitimar a toma do poder polo exército.

O texto sitúase no contexto da profunda crise que atravesaba España a comezos do século XX. O sistema político da Restauración estaba moi desprestixiado debido ao caciquismo, o fraude electoral e a corrupción. Ademais, o país sufría unha forte conflictividade social, especialmente polo crecemento do movemento obreiro e do sindicalismo, mentres aumentaban os nacionalismos periféricos e a inestabilidade política. A iso sumouse o desastre de Annual en Marrocos (1921), que provocou unha gran crise militar e política e puxo en cuestión a responsabilidade do propio rei Afonso XIII.

No manifesto, Primo de Rivera presenta o golpe como unha medida necesaria para salvar a España do caos. Afirma actuar obrigado polo “clamoroso requerimiento” do pobo e acusa aos políticos liberais de levar ao país a unha situación de corrupción e inmoralidade. Critica duramente o sistema parlamentario, ao que responsabiliza da decadencia nacional desde 1898. Desta forma, intenta transmitir a idea de que o exército representa a orde, a honestidade e o patriotismo fronte a unha clase política incapaz.

O autor tamén enumera os problemas que, segundo el, ameazan a España: asasinatos, atracos, crise económica, separatismo, propaganda comunista e o conflito de Marrocos. Con iso busca xerar unha sensación de desorde xeneralizado que xustifique a necesidade dun poder forte e autoritario. O seu discurso reflicte claramente unha ideoloxía militarista, nacionalista e antidemocrática, xa que rexeita o parlamentarismo e defende que o exército debe intervir directamente na vida política.

Outro aspecto importante do texto é a exaltación patriótica e masculina do movemento. Primo de Rivera presenta o golpe como unha acción de “homes”, apelando a valores tradicionais de disciplina, autoridade e virilidade. Así mesmo, insiste na súa fidelidade ao rei co lema final “¡Viva España y viva el Rey!”, o que demostra que a ditadura naceu co apoio da monarquía.

Como consecuencia do golpe, suspendeuse a Constitución de 1876, disolvéronse as Cortes e instaurouse un Directorio Militar. Aínda que Primo de Rivera prometeu unha solución temporal, a ditadura prolongouse ata 1930. A longo prazo, o réxime contribuíu ao desgaste definitivo da monarquía de Afonso XIII e preparou o camiño para a proclamación da Segunda República Española en 1931.

En conclusión, este manifesto constitúe un documento fundamental para comprender o final do sistema da Restauración e o inicio da ditadura de Primo de Rivera. O texto reflicte o clima de crise política e social da época e mostra como o exército se presentou como salvador da patria para xustificar a supresión do sistema democrático.