O Réxime de Franco en España (1939-1975)

España viviu sometida ao réxime ditatorial de Francisco Franco (un dos militares sublevados o 18 de xullo de 1936) no período comprendido entre o remate da Guerra Civil (1939) e a morte do ditador (1975).

Características e Bases do Sistema Político

Un dos trazos máis característicos da ditadura franquista foi o alarde continuo da vitoria do bando nacional ou franquista na guerra, non facilitando nunca medidas de perdón e reconciliación cos vencidos. Franco, o Caudillo, era un ditador da época de entreguerras, da mesma etapa na que Mussolini ou Hitler chegaran ao poder. O xeneral foi deseñando un réxime peculiar con importantes coincidencias cos réximes fascistas, sobre todo nos primeiros anos:

• Un líder indiscutible: o Caudillo.
• Unha única forza política permitida: o Movimiento Nacional.
• Un único sindicato: o Sindicato Vertical.
• O control e a uniformización cultural.

O réxime mantívose grazas ao apoio do exército, dos falanxistas e da Igrexa, ademais da oligarquía terratenente, industrial e financeira, moitos monárquicos e unha importante masa de poboación. Con todos eles, Franco manobraba habilmente impedindo que nunca se discutise o seu liderado.

O sistema político do franquismo foi denominado polos seus artífices como democracia orgánica, un peculiar sistema que, con todo, permitiu bordear as esixencias democratizadoras das organizacións internacionais para que España entrase a formar parte de moitas delas; deste modo, os escasos cambios políticos, institucionais e lexislativos estiveron provocados polas circunstancias internacionais como condición para que o réxime fose recoñecido e aceptado polos países occidentais.

As Dúas Etapas da Economía Franquista

Considérase que o franquismo tivo dúas grandes etapas, desde o punto de vista político e económico:

1. A primeira etapa (ata 1959): Foi a etapa da longa posguerra, caracterizada pola escaseza, a penuria económica, a autarquía e o illamento internacional. Nesta fase intentouse establecer un Estado totalitario (inspirado ata 1945 no modelo fascista).
2. A segunda etapa (desde 1959): Unha nova época, a do desenvolvementismo e a do intento de institucionalizar un réxime que pretendía facerse pasar por un Estado de Dereito.

A) A Etapa da Autarquía (1939-1959)

Con respecto á primeira etapa económica franquista, a autárquica, recordemos que o país quedara nunha situación desastrosa tras o remate da guerra civil: brutal descenso da poboación activa; destrozos na rede de transportes e nas infraestruturas; graves problemas no sector agropecuario; destrución de gran parte das instalacións fabrís; merma das reservas de ouro e de divisas, etc. Todo iso fixo que a economía española da posguerra quedase profundamente desarticulada, non recuperando os niveis de renda ata ben avanzada a década de 1950.

De todos os xeitos, moitos especialistas coinciden en explicar que tal situación tan crítica da nosa posguerra non pode explicar que España tardase 20 anos en recuperar o seu nivel produtivo anterior á guerra. É certo que despois de 1939 a industria española quedou seriamente afectada pola escaseza de materias primas e de fontes enerxéticas, pero tamén hai que ter en conta a propia política económica do réxime franquista, responsable en gran parte do empeoramento das condicións de vida da sociedade de posguerra e, sobre todo, dunha economía moi pouco competitiva e afectada pola corrupción e o tráfico de influencias.

O Modelo de Autarquía (Docs. 1 e 2)

Esta foi a política económica da ditadura durante a posguerra (1939-1959). Era un modelo directamente inspirado no desenvolvido polos réximes fascistas (Italia e Alemaña) nas décadas de 1930 e 1940. As principais características da política autárquica eran:

• A forte intervención do Estado na economía.
• Fortalecemento do proteccionismo da produción nacional fronte á competencia exterior.
• A fixación dos prezos polas autoridades, substituíndo o mercado pola intervención xeralizada da Administración pública.
• O ríxido control da iniciativa privada a través dun sistema de licenzas e permisos estatais.

O obxectivo final da autarquía era acadar a autosuficiencia económica da España franquista, obxectivo que se viu influenciado polo comentado modelo de orixe fascista (especialmente o italiano) e tamén polo illamento internacional sufrido por España ata finais da década de 1950. A prioridade na redución das importacións e na potenciación das exportacións están recollidas polo mesmo Franco no Doc. 1.

Eixes da Política Autárquica

• Na agricultura: Intentouse incrementar a produción poñendo en cultivo máis terras (Instituto Nacional de Colonización) e púxose en marcha a Lei de Concentración Parcelaria. Pero o balance final foi moi pouco favorable, xa que a agricultura española seguiu nunha situación de gran atraso (falta de abonos, de maquinaria), o que impediu o aumento da produtividade. Unicamente quedaron satisfeitos os grandes propietarios (continuou a “contrarreforma agraria” de 1939).
• Na industria: Houbo un claro propósito de potenciar o sector secundario cunha política intervencionista que limitaba os investimentos estranxeiros. Destaca o INI (Instituto Nacional de Industria), elemento fundamental seguindo o modelo fascista italiano. O interese era asegurar a independencia militar e política do réxime. O INI converteuse nun conglomerado de empresas públicas (SEAT, ENDESA, IBERIA). O balance foi discutible: aumento do gasto público, inflación e fracaso na redución de importacións pola dependencia tecnolóxica e de petróleo.
• Nos transportes: Destacou a nacionalización da rede ferroviaria (RENFE, 1941), pero sen chegar a modernizarse as redes de circulación de mercadorías e viaxeiros.
• Comercio e fiscalidade: Completouse cunha reforma fiscal e un control exhaustivo sobre o comercio. O Estado obrigaba aos produtores a venderlle en exclusiva a un prezo fixado. Na práctica, incrementouse o estraperlo e o mercado negro, sufrindo un desabastecemento xeralizado e o racionamento de alimentos ata mediados dos anos 50.

En suma, a autarquía franquista foi un fracaso ao non cumprir os seus obxectivos (Doc. 2): o crecemento económico quedou estrangulado, reduciuse a competitividade, os salarios foron controlados e perdeuse poder adquisitivo, empeorando o nivel de vida dos españois.

B) O Plan de Estabilización e o Desenvolvementismo (1959-1975)

As limitacións da política autárquica obrigaron a introducir cambios que prepararían a recuperación económica. A mediados de 1950 déronse avances (chegada de divisas norteamericanas polo acordo de 1953). En 1955 xa se supera o índice económico de 1935 e o réxime aproba a introdución no goberno de técnicos responsables do peche da autarquía.

O Xiro dos Tecnócratas (Doc. 3)

A finais dos anos 50 o modelo autárquico estaba esgotado. O panorama era tan grave que potenciou as primeiras protestas obreiras. O xeneral Franco viuse obrigado a reorientar o modelo co Plan de Estabilización de 1959, obra dos chamados “tecnócratas” (técnicos ligados ao Opus Dei como Navarro Rubio ou López Rodó). Estes daban importancia ao progreso económico sen discutir a falta de democracia (autoritarismo tecnócrata). Había que integrar a España no mercado capitalista occidental sen tocar os piares políticos.

O Plan de Estabilización significaba o fin do soño autárquico e o inicio dunha acelerada industrialización. Contouse co apoio do FMI e as principais medidas foron:

• A nivel xeral: Liberalización de prezos e supresión do intervencionismo.
• A nivel internacional: Devaluación da peseta e liberalización de investimentos estranxeiros.
• A nivel interno: Redución do gasto público e control da inflación.

O «Milagre Español» e o Desenvolvementismo

O logro máis importante foi sentar as bases para o “desarrollismo” ou desenvolvementismo da década de 1960. Entre 1960 e 1970 duplicouse o PIB. España deixou de ser unha nación agrícola para ser a 10ª potencia industrial do planeta. A financiamento deste crecemento veu de tres fontes:

1. Investimentos estranxeiros e tecnoloxía: Indispensables para a produtividade.
2. Emigración masiva (Doc. 5): 1,3 millóns de españois marcharon a Europa (Alemaña, Francia, Suíza). As súas remesas foron fundamentais para equilibrar o déficit comercial.
3. Turismo (Doc. 6): Un aumento espectacular de visitantes que converteu o turismo na “primeira industria española”.

O Estado tratou de complementar isto con Plans de Desenvolvemento. Aínda que houbo un crecemento importante, este debeuse máis á favorable conxuntura internacional que á planificación oficial. Ademais, non se evitaron os desequilibrios rexionais entre zonas industrializadas (Cataluña, Madrid, País Vasco) e un interior despoboado.

Consecuencias Sociais e Demográficas

O desenvolvementismo tivo outras consecuencias fundamentais:

• Aparición dunha auténtica sociedade de consumo (Doc. 4).
• Fortalecemento das clases medias e xeralización do éxodo rural.
• Forte incremento da natalidade (baby boom).
• Aspectos negativos: impacto medioambiental e especulación urbanística.

O enorme crecemento económico repercutiu nun cambio substancial na sociedade tradicional (mellora do nivel de vida, Doc. 4, e maior alfabetización). Estes cambios sociais non se corresponderon con cambios políticos, o que provocaría un aumento da oposición antifranquista reclamando liberdade e a equiparación co resto de Europa.