O Réxime Franquista: Unha Ditadura de Longa Duración (1939-1975)

España viviu sometida ao réxime ditatorial de Francisco Franco (un dos militares sublevados o 18 de xullo de 1936) no período comprendido entre o remate da Guerra Civil (1939) e a morte do ditador (1975).

Un dos trazos máis característicos da ditadura franquista foi o alarde continuo da vitoria do bando nacional ou franquista na guerra, non facilitando nunca medidas de perdón e reconciliación cos vencidos. Franco, o Caudillo, era un ditador da época de entreguerras, da mesma etapa na que Mussolini ou Hitler chegaran ao poder. O xeneral foi deseñando un réxime peculiar con importantes coincidencias cos réximes fascistas, sobre todo nos primeiros anos: un líder indiscutible, o Caudillo; unha única forza política permitida, o Movimiento Nacional; un sindicato único, o Sindicato Vertical; e o control e a uniformización cultural.

O réxime mantívose grazas ao apoio do exército, dos falanxistas e da Igrexa, ademais da oligarquía terratenente, industrial e financeira, moitos monárquicos e unha importante masa de poboación. Con todos eles, Franco manobraba habilmente impedindo que nunca se discutira o seu liderado.

A Democracia Orgánica e as Etapas do Réxime

O sistema político do franquismo foi denominado polos seus artífices como democracia orgánica, un peculiar sistema que, porén, permitiu bordear as esixencias democratizadoras das organizacións internacionais para que España entrase a formar parte de moitas delas. Deste modo, os escasos cambios políticos, institucionais e lexislativos estiveron provocados polas circunstancias internacionais como condición para que o réxime fora recoñecido e aceptado polos países occidentais.

Considérase que o franquismo tivo dúas grandes etapas:

• A primeira etapa (ata 1959): A longa posguerra, caracterizada pola escaseza, a penuria económica, a autarquía e o illamento internacional. Nesta fase intentouse establecer un Estado totalitario inspirado no modelo fascista.
• A segunda etapa (desde 1959): A época do desenvolvemento e do intento de institucionalizar un réxime que pretendía facerse pasar por un Estado de dereito.

1. A Instauración da Ditadura e os seus Trazos Ideolóxicos

O Documento 1 permítenos analizar o peso histórico da Guerra Civil española na instauración da ditadura, así como os principais trazos ideolóxicos do réxime franquista. Un punto básico dos discursos de Franco durante os case 40 anos de ditadura sería o recordo constante da vitoria do bando nacional. Inicialmente, Franco e o resto dos sublevados o 18 de xullo de 1936 non contaban cunha definición e formulación do réxime que debía substituír ao Goberno da II República. Porén, os acontecementos posteriores fixeron necesario ir elaborando toda unha serie de medidas políticas, económicas, sociais e culturais coas que organizar o novo Estado.

Ao concluír a Guerra Civil, Franco non quixo establecer unha ditadura militar transitoria como fora a primitiva idea do xeneral Emilio Mola. A súa intención era a de crear un novo Estado, «rexenerador de España», que desterrara toda idea de liberalismo e de democracia liberal e, máis aínda, de comunismo, o gran inimigo vencido. Ademais, tamén había que acabar con toda idea anticatólica e con toda idea separatista. O ditador sostía que as raíces do réxime afundíanse na propia historia de España.

A vontade ditatorial do xeneral Franco a partir de 1939 quedou patente co desmantelamento das institucións da II República: suprimiuse a Constitución de 1931, prohibíronse os partidos políticos e sindicatos, e abolíronse os estatutos de autonomía de Cataluña e do País Vasco.

Fundamentos Ideolóxicos Principais

Como ideoloxía básica, Franco tomou a fundamentación da Falanxe e dos carlistas-tradicionalistas. Os principais fundamentos foron:

• Nacionalismo español reaccionario: Baseado en valores castrenses, símbolos históricos conservadores e o centralismo.
• Nacional-catolicismo: A identificación cos valores católicos e a consideración da guerra como unha «Cruzada».
• Antiliberalismo e anticomunismo: Rexeitamento do modelo democrático, do pluripartidismo e das ideoloxías de esquerdas (simplificadas como «bolxevismo»).
• Partido Único: O establecemento do Movemento Nacional (FET e das XONS) como piar fundamental.
• Influencia Fascista: Uso de símbolos como o saúdo romano, o control de masas e o título de Caudillo, aínda que o modelo totalitario puro foi descartado tras 1945.

2. A Institucionalización do Réxime: As Leis Fundamentais

Os Documentos 2, 3 e 4 fan referencia á chamada institucionalización do réxime. A plasmación legal do franquismo foi lenta e articulouse arredor das Leis Fundamentais, un conxunto de sete normas con carácter constitucional:

O Control Laboral e as Cortes

• Documento 2 (Foro do Traballo e Lei de Unidade Sindical): De inspiración fascista, regulamentaba o mundo laboral eliminando os sindicatos libres e creando o Sindicato Vertical de afiliación obrigatoria para evitar a conflitividade social.
• Documento 3 (Lei Constitutiva das Cortes, 1942): Creaba unhas Cortes orgánicas con función consultiva, non democrática. Os seus membros, chamados procuradores, eran designados por Franco ou pertencían por cargo.

Dereitos e Deberes: O Foro dos Españois

O Documento 4 (Foro dos Españois, 1945) pretendía dar unha imaxe de Carta Outorgada cara ao exterior. Aínda que recoñecía certos dereitos, estes estaban subordinados aos deberes de fidelidade á patria, lealdade a Franco e obediencia ás Leis Fundamentais. Na práctica, o exercicio das liberdades era inexistente se estas chocaban cos principios do réxime.

3. Os Piares do Réxime: Exército, Igrexa e Falanxe

O Documento 5 analiza os apoios fundamentais do franquismo, que se manifestou en tres vertentes: civil, militar e eclesiástica.

O Exército: Columna Vertebral

O exército foi o maior defensor do réxime e do Generalísimo. Tiña xurisdición sobre delictos políticos e encargábase da defensa da integridade da patria fronte a «inimigos internos» como o comunismo e o separatismo. Os militares gozaron de numerosos privilexios e presenza constante nos gobernos.

A Falanxe e as Familias Políticas

A Falanxe foi vital na etapa inicial (etapa azul). Co tempo, perdeu influencia política directa para converterse nunha burocracia de control social integrada no Movemento Nacional. Outras «familias» incluían aos monárquicos, os católicos e grupos de presión como o Opus Dei.

A Igrexa e o Nacional-Catolicismo

A Igrexa católica lexitimou o réxime como unha Cruzada. A cambio, obtivo o control total da moral, os costumes e a educación. O Concordato de 1953 consolidou esta unión, que só empezaría a fracturarse tras o Concilio Vaticano II nos anos sesenta.

Conclusión: O Poder Absoluto de Franco e o Fin do Réxime

Franco concentrou na súa persoa todos os poderes: Xefe de Estado, Xefe de Goberno e Xefe do Movemento. Gozaba de poderes excepcionais para promulgar leis e considerábase responsable «só ante Deus e ante a Historia». Aínda que a Lei Orgánica do Estado de 1967 intentou separar lixeiramente as funcións, o seu poder seguiu sendo practicamente absoluto ata o final.

O balance final do franquismo viuse coa morte do ditador en 1975: remataba así a ditadura máis longa na historia de España, ao tempo que se emprendeu o camiño cara á recuperación das liberdades perdidas en 1936.