Etapas da Segunda República Española (1931-1936)

Tras a proclamación da Segunda República o 14 de abril de 1931, o novo réxime coñecerá varias etapas ata o golpe de Estado en 1936:

• 1ª – Goberno Provisional (1931): Período constituínte formado por todos os partidos favorables á república.
• 2ª – Bienio de Esquerdas ou Reformista (1931-1933): Tras aprobar a Constitución, cun goberno formado polo PSOE e republicanos de esquerda.
• 3ª – Bienio de Dereitas ou Bienio Negro (1933-1936): Período de goberno conservador.
• 4ª – Goberno da Fronte Popular (1936): Última etapa antes do conflito bélico.

As grandes reformas da República terán lugar principalmente nas dúas primeiras etapas.

As Grandes Reformas Republicanas

Reforma Educativa e Relixiosa

A) Causa: A sociedade era maioritariamente analfabeta e estaba baixo unha excesiva influencia da Igrexa, que controlaba a educación e a cultura. Existía tamén un forte anticlericalismo, manifestado na queima de conventos en maio de 1931.

B) Obxectivos e Medidas: Queríase acabar co analfabetismo para formar cidadáns libres e separar a Igrexa do Estado. O ministro de Instrución Pública, Marcelino Domingo, tratou de lograr un ensino laico:

• Creación de 7.000 escolas e establecemento da coeducación.
• Eliminación da materia de relixión.
• A Constitución de 1931 estableceu a España como unha república laica, con liberdade de cultos e sen orzamentos para a Igrexa.
• Disolución da orde dos Xesuítas e peche de centros de ensino relixiosos.
• Durante o Bienio de Esquerdas (1932), secularizáronse os cemiterios, estableceuse o matrimonio civil e aprobouse a Lei do Divorcio.
• En 1933, a Lei de Confesións e Congregacións Relixiosas consolidou o Estado laico.
• Creáronse as Misións Pedagóxicas para levar cultura ás zonas rurais.

C) Consecuencias: Estas medidas foron vistas como unha persecución polo clero e os sectores máis conservadores, provocando a dimisión de Alcalá Zamora en 1931. Esta cuestión relixiosa acabará sendo un dos motivos que leve á Guerra Civil.

Reforma Militar (Lei Azaña)

A) Causa: Excesivo número de oficiais, falta de orzamento para armamento moderno e unha tradicional influencia dos militares na política.

B) Medidas: O ministro de Guerra, Manuel Azaña, buscou modernizar o exército e poñelo ao servizo da democracia:

• Decreto de Retiros: Ofrecía a xubilación anticipada conservando o salario.
• Anulación de ascensos concedidos durante a Ditadura de Primo de Rivera.
• Peche da Academia Militar de Zaragoza, dirixida por Franco.
• Supresión da Lei de Xurisdicións de 1906.
• Creación da Garda de Asalto (policía republicana) en 1932.

C) Consecuencias: Provocou o enfado de sectores africanistas, o que derivou en intentos de sublevación como o Golpe de Sanjurjo (1932).

Reforma Agraria

A) Causa: Atraso técnico no campo e unha distribución da propiedade da terra moi inxusta, especialmente no sur.

B) Medidas: O ministro de Traballo, Largo Caballero, impulsou decretos como o de Laboreo Forzoso e o de Termos Municipais. En 1932 aprobouse a Lei da Reforma Agraria, que permitía expropiar terras para entregalas aos campesiños.

C) Consecuencias: A oposición dos propietarios e a falta de diñeiro para indemnizacións provocaron o fracaso da reforma, radicalizando aos xornaleiros e xerando un ambiente de guerra de clases.

Reforma Territorial

A) Causa: Sentimentos nacionalistas en rexións que pedían autonomía, como o caso de Francesc Macià en Cataluña.

B) Medidas: A Constitución recoñeceu o dereito á autonomía. Cataluña foi a primeira en presentar o seu Estatuto, aprobado en 1932, establecendo a Generalitat.

C) Consecuencias: Xerou nerviosismo no exército, sendo un dos detonantes dos golpes militares de 1932 e 1936.

O Estalido da Guerra Civil

As reformas provocaron unha forte oposición da dereita (terratenentes, Igrexa e militares), manifestada na Sanjurjada. Por outro lado, a extrema esquerda (anarquistas) tamén se opuxo, protagonizando sucesos como os de Casas Viejas. Tras a vitoria da Fronte Popular en febreiro de 1936, o clima de enfrontamento fíxose inconducible.

Las conspiraciones implicaban a sectores tradicionales de la derecha debido a las reformas del primer bienio. En la primavera de 1936 se reúnen varias ramas paralelas: Renovación Española, los tradicionalistas, la Falange y la Unión Militar Española. El asesinato de Calvo Sotelo el 13 de julio de 1936 puso en marcha el golpe de Estado.

La sublevación se inició el 17 de julio en Melilla, Ceuta y Tetuán. El día 18, el general Franco se puso al frente del ejército de Marruecos. La sublevación triunfó en Galicia, Castilla la Vieja, Navarra, Álava, parte de Aragón y Andalucía occidental, pero fracasó en las grandes ciudades como Madrid y Barcelona, lo que desembocó en una guerra civil.

A Intervención Internacional

España quedou dividida en dous bandos: os sublevados (bando nacional) e os republicanos. O conflito internacionalizouse rapidamente:

• Axuda aos sublevados: Alemaña (Lexión Cóndor), Italia (voluntarios e armamento) e Portugal (os Viriatos).
• Axuda á República: Unión Soviética (armamento e conselleiros), México e as Brigadas Internacionais (voluntarios de máis de 50 países).
• Comité de Non-Intervención: Liderado por Francia e Gran Bretaña, resultou ineficaz xa que as potencias fascistas o incumpriron.

Fases do Conflito Bélico

1. Primeiros combates e Batalla de Madrid (1936-1937): O avance nacional cara á capital foi detido polas milicias e as Brigadas Internacionais baixo o lema «No pasarán».
2. A Guerra do Norte (1937): Franco trasladou a fronte ao norte. Destacan os bombardeos de Guernica e a caída de Bilbao e Xixón.
3. Avance cara ao Mediterráneo (1937-1938): Ofensiva sobre Teruel e a cruenta Batalla do Ebro, a máis difícil da guerra, que permitiu a Franco dividir a zona republicana.
4. Fin da Guerra (1938-1939): Caída de Cataluña e exilio das autoridades republicanas. O coronel Casado entregou Madrid e Franco asinou o último parte de guerra o 1 de abril de 1939.

Evolución Política e Institucionalización

O Bando Republicano

O goberno sufriu varias crises: desde o goberno de Giral, pasando polo de Largo Caballero (marcado polos sucesos de Barcelona de 1937), ata o de Juan Negrín, quen avogou por unha resistencia a ultranza agardando o inicio da Segunda Guerra Mundial.

O Bando Sublevado

Franco foi nomeado Generalísimo e Xefe do Goberno do Estado en outubro de 1936. Unificou as forzas políticas en FET de las JONS e estableceu as bases dun Estado totalitario, nacionalcatólico e antidemocrático, derrogando todas as reformas republicanas.

Consecuencias da Guerra Civil

• Demográficas: Arredor de 500.000 mortos e 450.000 exiliados, o que supuxo unha perda inmensa de talento científico e cultural.
• Económicas: Destrución do tecido industrial e das infraestruturas. A renda per cápita non recuperaría os niveis de 1936 ata os anos 50.
• Sociais e Morais: Recuperación da hexemonía da oligarquía e perda de dereitos laborais. Fractura moral dun país marcado pola represión da posguerra.

Contexto: O Proceso cara á Segunda República

O 29 de xaneiro de 1930, Primo de Rivera dimite. Tras o fracaso da «Ditabranda» de Berenguer e o Pacto de San Sebastián, o Almirante Aznar convoca eleccións municipais para o 12 de abril de 1931. O triunfo republicano nas cidades levou á proclamación da República o 14 de abril e ao exilio de Alfonso XIII. Este proceso estivo marcado polo contexto da Gran Depresión de 1929 e o auxe dos fascismos en Europa.